از جمله اين پيشرفت‌ها پديده فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)است كه تغييرات شگرفي در زندگي انسان به وجود آورده و جوامع انساني را به سوي جامعه اطلاعاتي و جامعه دانايي محور سوق داده است. در كشورهاي پيشرو، توسعه و كاربرد فناوري‌هاي نوين از چنان رشد فزاينده‌ا‌ي برخوردار است كه هر روز فاصله آنها را با كشورهاي در حال توسعه بيشتر مي‌كند.از ويژگي‌هاي بارز اين جوامع دانايي‌محور قطع وابستگي برنامه‌هاي توسعه، ازمنابع زيرزميني به جاي آن، پرداختن به تربيت انسان‌هايي دانش محور خلاق و پوياست. در اينگونه جوامع اغلب انسان‌ها به جاي ميراث خواري ذخاير ملي در توليد ثروت و افزايش ذخاير ايفاي نقش مي‌كنند. در كشور ما نيز پس از گذشت حدود چهار دهه از ورود رايانه، متأسفانه توسعه و كاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات در فرآيند توسعه، رفاه اجتماعي نقش چنداني نداشته است. آمارها نشان مي‌دهد بسياري از كشورهاي آسيايي كه در آغاز راه توسعه رتبه‌هايي به مراتب پايين‌تر از ايران داشته‌اند، اكنون به لطف گسترش اين فناوري، با سرعت در مسير توسعه گام بر مي‌دارند.

دقت در برنامه‌هاي توسعه در اين كشورها حكايت از طرح‌هاي جامع و بلند مدت مبتني بر تفكر استراتژيك در اجراي برنامه‌ها دارد. نكته‌اي كه اغلب برنامه ريزان و مديران اجرايي به آن چندان توجهي ندارند، بديهي است كه ادامه اين روند و ضعف در برنامه ريزي و بي‌توجهي به برنامه‌ها منابع و سود سرمايه‌گذاري‌ها را به سوي ساير كشور‌ها هدايت كرده و موجب از دست رفتن فرصت‌ها خواهدشد.

در اين ميان، دستگاه آموزش و پرورش كه به عنوان نهاد مسئول و متولي آموزش‌هاي رسمي كشور به همراه ساير نهادها، در اجلاس سران جامعه اطلاعاتي (ژنو و تونس) حضوري فعال داشته و مطابق با مفاد بيانيه اجلاس مذكور متعهد شده بر اساس يك برنامه زمانبندي، توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات را تا سال 2010 در دبيرستان‌ها و تا سال 2015 در ساير مقاطع به پيش ببرد، گرچه تاكنون در اين زمينه فعاليت‌هايي نيز داشته است كه از آن جمله تدوين سند استراتژي توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در اين نهاد گسترده است، اما به نظر مي‌رسد براي تحقق اهداف آن راهي بس دراز در پيش‌رو دارد، اين در حالي است كه سند مذكور با دقت بسيار مراحل تدوين و تصويب در بالاترين مرجع سياست‌گذاري يعني شوراي عالي آموزش و پرورش را پشت سرنهاده است.

مديران آموزش و پرورش علاوه بر اهتمام به اجراي مناسب اين برنامه‌ها در مدارس، نقش و رسالت مهم‌تري نيز بردوش دارند و آن آماده كردن دانش‌آموزان براي زندگي در عصر دانايي است.

ضمن آنكه خود نيز در شناخت و انجام وظايف و مأموريت‌هاي محوله، با نگاهي توانمند ساز و هوشمندانه، فناوري‌هاي نوين را به كار گرفته تا زمينه تبديل مدارس را به نهادهاي نوآور و پويا تسهيل كنند؛ مدارسي كه معلم همچنان از اركان آن محسوب شده و نقش وي به جاي انتقال دهنده دانش آموز، در تعامل دو سويه با دانش آموزان، تسهيل كننده يادگيري و رشد و تعالي خواهد بود.

مدارس هوشمند

مدارس هوشمند مدارسي هستند كه در آن آموزش تنها متكي به معلم نيست، بلكه ياددهي و يادگيري به صورت تعاملي است و دانش آموزان نقش اساسي در آموختن مباحث علمي دارند و آموزش در اين مدارس موجب تفهيم بهتر مطالب درسي و صرفه جويي در وقت و هزينه دانش آموزان مي‌شود و در نهايت آموزش و پرورش به هدف نهايي خود كه تربيت دانش آموزان تفكر محور است، خواهد رسيد. اجراي طرح مدارس هوشمند در ايران با فراز و نشيب‌هاي بسياري مواجه بوده است و به گفته معاون آموزش ابتدايي وزارت آموزش و پرورش از سال تحصيلي جديد اين طرح به صورت پايلوت در سراسر كشور اجرا مي‌شود و 4 تا 5 مدرسه درهر استان تحت پوشش مدارس هوشمند قرار مي‌گيرند.

فاطمه قربان در گفت‌وگويي با رسانه‌ها افزوده است با توجه به رشد و توسعه تكنولوژي، دانش آموزان امروز را نمي‌توان با علم ديروز آماده كرد. بنابر اين تجهيز مدارس به تكنولوژي نوين روز، يك نياز در نظام تعليم و تربيت محسوب مي‌شود و وزارت آموزش و پرورش در اين راستا طرح مدارس هوشمند را از امسال در كشور اجرايي مي‌كند. قربان تصريح مي‌كند: «پس از طرح موضوع در شوراي راهبردي فناوري اطلاعات و ارتباطات تعداد چهار دبيرستان در چهار منطقه تهران انتخاب و از سال تحصيلي بعد، از اجراي آزمايشي طرح در اين مدارس آغاز شد. براي اجراي طرح وضع موجود مدارس از لحاظ تجهيزات و وضع نيروي انساني مورد بررسي قرار گرفت و مديران مدارس فوق ضمن شركت در جلسات متعدد كارشناسي در جريان امر قرار گرفتند. همچنين تجهيز و ايجاد شبكه واحدهاي داخلي و نحوه توليد محتواي الكترونيكي، آموزش معلمان (زبان انگليسي ومهارت‌هاي ICDL ) به انجام رسيد.

وي با بيان اينكه وزارت آموزش و پرورش در حال ايجاد و توسعه زيرساخت‌هاي مدارس هوشمند است، مي‌گويد: «تأكيد بر مهارت‌هاي فكري، فراهم كردن محيط ياد دهي و يادگيري تعاملي، فراهم آوردن انواع شيوه‌هاي آموزشي براي استعدادهاي مختلف، آگاهي دادن به اوليا درباره آنچه در مدرسه واقع شده و ايجاد فرصت‌هاي همكاري افراد جامعه با مدرسه، از جمله راهبردهاي مدارس هوشمند است.

طرح اتصال يكصد هزار مدرسه به شبكه ملي اينترنت

طرح اتصال يكصد هزار مدرسه به شبكه ملي اينترنت در چارچوب اجراي تفاهمنامه همكاري در امر توسعه فناوري اطلاعات و آموزش و پرورش در راستاي تحقق سياست‌هاي كلان كشور در سند چشم‌انداز 20 ساله براي كسب جايگاه نخست در منطقه در زمينه ارتباطات و فناوري اطلاعات شكل گرفت. به گفته مدير كل برنامه‌ريزي و كنترل، برنامه‌هاي شركت فناوري اطلاعات اين طرح با تلاش‌هاي مشترك دو وزارتخانه ارتباطات و آموزش و پرورش از سال 86 آغاز شده است و هم اكنون با گذشت بيش از 18 ماه از اين تفاهمنامه 5 هزار و 800 مدرسه به اين شبكه متصل شده‌اند و تا پايان امسال 20 هزار مدرسه به شبكه ملي اينترنت متصل مي‌شوند. امير حسين محبعلي مي‌گويد: «در فاز يك طرح اتصال، جهت فراهم كردن قابليت لازم براي ارائه خدمات كامل الكترونيكي نظير آموزش الكترونيكي، سرويس‌هاي سازمان الكترونيكي و سرويس‌هاي عمومي به جامعه دانش آموزي كشور شامل تمامي دانش آموزان، پرسنل وزارت آموزش و پرورش و نيز اولياي دانش آموزان از طريق يك درگاه واحد و پويا (پورتال) مد نظر قرار دارد. وي مي‌افزايد: «شركت فناوري اطلاعات ايران و وزارت آموزش و پرورش براي امكان بهره‌برداري مطلوب از شبكه و سرويس‌هاي كاربردي ايجاد شده در طرح اتصال مدارس به شبكه ملي اينترنت و همچنين ارتقاي سطح فني دانش آموزان كشور در استفاده از دستاوردهاي فناوري اطلاعات لزوم استفاده از رايانه‌ها در جهت تسريع روند يادگيري كه امروزه جايگزين روش‌هاي سنتي شده‌اند و از طرفي بهره‌گيري از علوم روز در حوزه‌هاي مختلف كه امروزه به راحتي مي‌توان آنها را در شبكه جهاني اينترنت يافت، به تجهيز بخشي از مدارس فاز يك طرح اقدام كرده‌اند. به گفته محبعلي براي رسيدن به اين اهداف، پروژه در دو مرحله اجرا مي‌شود؛ مرحله اول ارتقاي مركز داده فعلي به جهت عبور از وضع موجود به وضع گذار جهت برآورده سازي نيازهاي سرويسي فاز يك طرح و در مرحله دوم ايجاد طرحي جامع جهت عبور از مرحله‌گذار به وضع مطلوب جهت برآورده سازي نيازهاي آتي وزارت آموزش و پرورش نتيجه خواهند داد.

توليد محتواي الكترونيكي 50 عنوان درسي

در سند ملي آموزش و پرورش و طرح تحول بنيادين كه به تصويب شوراي عالي آموزش و پرورش رسيده و هم اكنون نيز در دست بررسي شوراي عالي انقلاب فرهنگي است، براستفاده از فناوري‌هاي نوين از جمله IT تأكيد شده است. در اين ميان استفاده از لوح‌هاي فشرده آموزشي و خود آموز، همچنين برنامه‌هاي نرم‌افزاري كمك آموزشي، مجموعه‌ا‌ي از عناوين كتاب‌هاي الكترونيكي دانش آموزان را تشكيل مي‌دهد كه در فرآيند تغييرات كتب و سند درس ملي لحاظ و اجرايي مي شود. محبعلي با اشاره به تأمين سرويس‌هاي كاربردي روي شبكه مدارس، مي‌گويد: «ارائه سرويس‌هاي مربوط به نرم افزارهاي آموزشي و مالتي مديا و توليد محتواي الكترونيكي بسته‌هاي آموزشي براي پاسخگويي به نيازهاي دانش آموزان در زمره سرويس‌هاي تكليفي مصوبه هيئت دولت است كه در اين راستا 50 عنوان درسي با پيشنهاد سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي از مقاطع تحصيلي مختلف انتخاب و توليد آن در دست تهيه است و در ابتداي سال 89 اين محتوا‌ها براي بهره‌برداري عرضه مي‌شود». وي مي‌افزايد: «تمام محتواها در قالب نرم افزار آموزشي چند رسانه‌ا‌ي بر حسب موضوع دروس به صورت «وب BASE» طراحي و توليد شده و علاوه بر اين تمامي دروس به صورت «سي‌دي BASE» نيز توليد شده و برخي دروس نيز قابليت اجرا روي تلفن همراه را خواهند داشت. به گفته محبعلي در انتخاب اين 50 عنوان درس پارامترهايي همچون تعداد مخاطبان، پوشش در تمامي رشته‌‌ها و مقاطع مختلف تحصيلي مد نظر قرار گرفته است.

ثبت نام اينترنتي مدارس

يكي از مهم‌ترين كاربردهاي فناوري اطلاعات در سال تحصيلي جديد اجباري شدن ثبت نام اينترنتي مدارس بود و تمامي دانش آموزان براي ايجاد امكان ثبت نام ساده، روان و غير حضوري دانش آموزان در سه مقطع تحصيلي ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان از طريق WWW.TEDU.IR, WWW.TEHRANEDU.IR ثبت نام كردند. اسدالله اسدي گرمارودي با بيان اينكه تمامي دستگاه‌ها به ويژه نظام تعليم و تربيت براي رسيدن به دولت الكترونيكي‌ تلاش مي‌كنند، مي‌گويد: «در اين نوع ثبت نام بايد تمامي برنامه‌ريزي‌هاي ما بر اساس كد ملي معلمان و دانش آموزان باشد تا بتوانيم تحت يك سيستم مشترك با ثبت احوال روند تغييرات از سطح مدرسه تا وزارتخانه‌ را لحظه به لحظه داشته باشيم. با اين سيستم جديد هم اكنون مي‌دانيم كه يك نيرو دقيقاً در چه نقطه‌ا‌ي مشغول به فعاليت است، چند روز تدريس دارد و در چه رشته‌‌اي تدريس مي‌كند.

در واقع آمار امروز ما مدير باور است و با التفات به آن مي‌توانيم سياست گذاري‌ها و برنامه‌ريزي‌ها را دنبال كنيم. در همين مدت زمان كه سيستم وب را راه‌اندازي كرديم، آمارمعلمان ما با آمار خزانه كه حاكي از پرداخت حقوق است به نزديك‌ترين شكل خود رسيده كه اين مورد در آموزش و پرورش بي‌نظير است. وي با بيان اينكه در اين مسير با مشكلات بسياري مواجه بوده است، مي‌افزايد: بيشترين مشكلات ما در زمينه آگاهي نداشتن كامل دانش آموزان و والدين آنها با اين نوع ثبت نام بود كه با ايجاد تيم متخصص در اين زمينه در تمامي مدارس اطلاعات لازم براي ثبت نام را در اختيار آنان قرار دادند، در اين ميان خوشبختانه با مشكلات اينترنتي مواجه نبوديم.

ايجاد سيستم تحت وب در وزارتخانه

نبود آمار و اطلاعات دقيق در آموزش و پرورش يك مشكل هميشه حاد و چالش برانگيز بوده، چرا كه مسئولان اين وزارتخانه درباره بديهي‌ترين آمار همچون تعداد دانش آموزان، تعداد معلمان، تعداد فضاهاي آموزشي همواره دچار مشكل هستند و خود نيز به وجود آن معترفند و بارها از آن ياد كرده‌اند.

رئيس مركز آموزش نيروي انساني وزارت آموزش و پرورش با بيان اينكه اكنون وزارت آموزش و پرورش گذر سيستم داس را به طور جدي پيگيري كرده است، مي‌گويد: «بيش از 43 سيستم نرم افزاري در آموزش و پرورش تحت داس بود كه خدمات بسيار خوبي را در يكي، دو دهه گذشته ارائه داد، اما آن چيزي كه امروز ما بدان نياز داريم به روز بودن تحت وب است. چرا كه اگر قرار است آموزش و پرورشي خلاق، پويا، به روز و كارآمد داشته باشيم، بايد آمار و اطلاعات دقيق داشته باشيم. بنابر اين يكي از كارهايي كه طي اين مدت صورت گرفت به روز كردن آمار و اطلاعات دانش آموزان، مدارس و كلاس‌ها بود كه هم اينك در پايگاه، اين آمار را به روز داريم. وي درباره سيستم‌هاي تحت وب در روستاها و مناطق دور افتاده مي‌افزايد: «با تشكيل مجتمع‌هاي آموزشي بين چند روستا با در اختيار گذاشتن سيستم‌هاي رايانه‌ايي و اينترنت، مديران اين مجتمع‌ها آمار و اطلاعات مدارس، دانش‌آموزان و معلمان خود را زير پوشش وب قرار دهند و پيش‌بيني ما اين است كه 36 هزار مدرسه روستايي بدين شكل تحت پوشش وب قرار گيرند.»

وي با بيان اينكه تمام فعاليت‌هاي وزارتخانه بر اساس سيستم اتوماسيون است، تمام بخش‌هاي مختلف از طريق سيستم با يكديگر در ارتباط هستند. اسدي گرمارودي تصريح مي‌كند: «در همين راستا سامانه مديريت آموزش و يادگيري فرهنگيان را به نشاني WWW.LTMSMediu.ir راه‌اندازي كرده‌ايم و از اين طريق تمام فرهنگيان مي‌توانند به صورت مجازي از دوره‌هاي آموزشي استفاده كنند و نيز از وضع خود مطلع شوند.